Krzysztof Graboń

W głębi ludzkiego umysłu

Nenad Šaponja w zbiorze poezji pt. Psychologia grawitacji dokonuje odczytu procesów zachodzących w ludzkim umyśle. Indywidualne i analityczne podejście staje się kluczem do procesu; jakim jest zrozumienie odnoszące do wielu dziedzin (w tym też relacji międzyludzkich). Słowo grawitacja ma tutaj wydźwięk wskazujący istotę przekazu, którą należy dostrzec nie tylko przez zjawisko. Poeta opowiada o niej i należy tej opowieści wysłuchać z jak największą uwagą, aby tym sposobem pojawiła się reakcja oraz jej wynik, nawet poprzez związek złożony z dwóch procesów mogącymi być elementami. W relacjach międzyludzkich słowo grawitacja będzie miało bardzo duże natężenie i będzie ono odnosiło się do wielu nauk humanistycznych od filozofii zaczynając. Nenad Šaponja świadomie używa tego wyrazu w tytule zbioru, mając ku temu określony cel. Tonacja tego słowa jest spokojna oraz zauważalna.

Podmiot liryczny popiera swoją hipotezę, którą pozornie można obalić. Brzmi ona następująco:

Łatwo, ale złośliwie,

zdarza się to czego nie chcemy.

[Fragment utworu pt. „Powróć: bo istnieje się po powrocie”, s. 9]

Teza ta znajduje poparcie poprzez prezentację sposobu takich dokonań jak: obserwacja, pomiar lub dotyk – to czynności metaforycznie istotne dla poparcia oraz zrozumienia wygłoszonej tezy. Pojawią się osoby, które przekazane stwierdzenie chciałyby obalić niekoniecznie merytorycznie. Podmiot liryczny nie pragnie naukowej polemiki, tylko przekazać najważniejszą myśl.

Wkroczenie w metafizyczną przestrzeń przez podmiot liryczny stanowi wielość istotnych elementów służących do przekazania określonej wiedzy. Konkretne pytanie postawione przez podmiot liryczny brzmi następująco:

Jaki wiek musisz osiągnąć,

żeby pozostać na zawsze młodym?

A jak łatwo jest usnąć

i nie budzić się.

[ Fragment utworu pt. „Moja geografia nazywa się psychologia”, s. 10]

Podmiot liryczny nie pragnie usłyszeć odpowiedzi od czytelnika, mając świadomość, że jest wiele innych prostszych czynności. Przekazuje ważną informację, że prościej jest zrozumieć świat fizyczny za pośrednictwem nauk ścisłych, nie zapominając o istnieniu metafizycznego świata (wskazuje, że istnieje, a człowiek o nim zapomina np. poprzez cyferki informujące o zgromadzonych środkach na koncie bankowym).

Różnice dotyczące postrzegania świata w okresie życia człowieka wyjaśnia podmiot liryczny  wskazując na proces inicjacji. Nie relacjonuje przebiegu tego wydarzenia, lecz najważniejsze stają się skutki. Tym sposobem podmiot liryczny nawiązuje do twórczości Czesława Miłosza; kiedy to człowiek styka się ze złymi rzeczami np. dowiadując się o nich np. za pośrednictwem mediów:

Śledzę chłopca w sobie,

nasłuchuję niewygodę

która go topi

w dorosłym ciele  

[Fragment utworu pt. O, odezwij się do mnie:czy jutro będę tu gdzie znajduje się teraz? s.12]

Przywołanie zawarte w tytule tekstu jest udaną próbą nawiązania dialogu. Przebieg konwersacji nie jest relacjonowany; gdzie można usłyszeć każde wypowiedziane słowo, lecz analizowany przez podmiot liryczny.

Istotna staje się zależność jednej rzeczy od drugiej:

Mocne słowa poszukują prawdziwego głosu.

Prawdziwy głos poszukuje i jutra i nas.

[Fragment utworu pt. „Słyszalność widzialna i niewidzialna”, s. 16]

Podmiot liryczny podkreśla powyższe zagadnienie w bardzo istotny sposób; nie prowokuje lecz wyciąga wnioski. To przywołany przykład zależności pokazuje działanie metafizycznego mechanizmu, którego naprawa jest trudna, delikatna, kosztowna, a czasami niemożliwa.

Czy zniknięcie może być taktyką czy elementem rozpaczy? Pojawiająca się refleksja jest istotnym elementem podjętej próby wyjaśnienia, ponieważ decyzja zapadła. Konsekwencje mogą być inne od zamierzonych:

Bystry i całkiem pewien,

pragnę serię strzałów niepewności.

[Fragment utworu pt. „Pyrrusowe ja: łatwiej jest zniknąć, trudno jest być”, s. 25]

Podmiot liryczny w podjętym działaniu nie jest egoistyczny w zgłoszeniu swojej potrzeby. Istotne jest jego wewnętrzne ja, które należy odczytywać w oparciu o psychoanalizę Zygmunta Freuda, gdzie tych znaczeń jest bardzo wiele.

Przyciąganie jest bardzo ważnym zjawiskiem i nie tylko będzie odnosiło się do relacji międzyludzkich. Zjawisko grawitacji zostaje uosobione i Nenad Šaponja w zbiorze poezji pt. Psychologia grawitacji  dokonuje analizy wnętrza uosobionego przyciągania, tym sposobem wskazując, na zjawiska zachodzące w ludzkim umyśle. Poeta nie podejmuje psychoanalizy, terapii i innych tego typu działań, lecz rozważa. Pytanie o cel analizy nie jest zasadne, ponieważ ukryty jest on w umyśle człowieka. W tym wypadku motyw grawitacji jest elementem zaproszenia do podróży do wnętrza ludzkiego umysłu, której celem jest poznanie zachodzących zjawisk wpływających na otaczający świat. Ich omówienie będzie stanowiło klucz, który otworzy bramę do poznania wielu istotnych zagadnień.

Krzysztof Graboń 

_____________ 

Nenad Šaponja, Psychologia grawitacji. Tłumaczenie: Olga Lalić Korowicka. Wydawnictwo Ruthenus, Krosno 2024, s. 54.