Krzysztof Wodniczak

Sięgają po muzyczną miksturę

Jeżyckie Centrum Kultury w Poznaniu zrealizowało forum „Dźwięk i władza w kulturze regionu postimperialnego”, które skupiało się na wymianie kulturowej i artystycznej, w tym z udziałem przedstawicieli z Polski, Ukrainy i Gruzji. Koncert – połączony  z „Teoryzowaniem” na temat wyższości muzyki eksperymentalnej nad eklektyczną dodał wiele splendoru organizatorom i to nietuzinkowych.

W koncercie zabrzmiały utwory kompozytorów polskich, gruzińskich i ukraińskich. 

Gośćmi są znani artyści: Andrij KOSZMAN – baryton, interpretator muzyki klasycznej i współczesnej, artysta formacji NOVA OPERA, występujący na scenach międzynarodowych, w tym Metropolitan Opera i innych oraz Asmati CZIBALASZWILI – kompozytorka, badaczka i pianistka gruzińsko-ukraińska, wicedyrektorka Instytutu Badań Sztuki Współczesnej PAN w Kijowie.  Aktywnie promująca dialog kultur Europy Wschodniej i Kaukazu.

Koncert rozpoczęła kompozycja Serhiy Zazhytko „Zapovit” („Testament”) do słów Tarasa Szevczenki. To tekst, który w kulturze wschodniej funkcjonuje niemal jak hymn alternatywny. Jest poetyckim testamentem, ale także aktem politycznej wyobraźni. W kontekście polskim rezonuje ze wspólną historią romantyzmu i walki o podmiotowość – między narodem a imperium.

Następnie zabrzmiał utwór „Żegnaj, świecie” Valentyn Sylvestrov, również do słów Tarasa Szewczenki. Kompozytor przekształca romantyczny gest w medytację. To nie manifest, lecz pożegnanie. W świecie, w którym władza mówi głośno, on wybiera szept.

Kolejny utwór to „Oj, w polu cichy wiatr wieje” w opracowaniu Borys Liatoshynskyi. Pieśń ludowa staje się tu swoistym, ponadczasowym archiwum pamięci – dźwiękiem, którego nie da się całkowicie podporządkować ideologii.

Usłyszeliśmy także romans „Oj, ty dziewczyno jak ziarno orzecha” Anatola Kos-Anatolsky’iego do słów Ivana Franko. Liryka miłosna staje się formą sprzeciwu wobec uproszczonych narracji narodowych, wpisując się w tradycję dialogu polsko-ukraińskiego.

W części polskiej zabrzmiała „Krzywda” kompozytora Włodka Pawlika (niegdyś pianisty zespołu Dżamble) do słów Bolesława Leśmiana. W tym utworze metafizyka staje się subtelną formą protestu – bez deklaracji, bez patosu, lecz z głęboką refleksją nad losem człowieka.

Perspektywę Kaukazu wniósł gruziński romans miejski „Tobie jednej” w aranżacji Potschweriszwilego. To dźwięk prywatny, który przetrwał systemowe transformacje i stał się nośnikiem pamięci.

W dalszej części zabrzmi aria „Prorok” z opery „LE” Serhii Vilka do słów Lesi Ukrainki. Postać proroka w kulturze postimperialnej jest głosem ostrzeżenia, ale i samotności.

Następnie usłyszeliśmy arię „Tysiąc mgnień” z opery „Zaratustra” – refleksję nad figurą przekraczania porządku moralnego i politycznego oraz pytanie, czy dźwięk może wyprzedzać władzę.

Koncert zamknął utwór „Rozkaż mi” z opery „Sztuka wojny” do słów Myroslava Laiuka – współczesny głos w kontekście wojny, w którym muzyka staje się świadectwem teraźniejszości. Jakże wymowny i nad wyraz perspektywiczny. Bardzo udany ostatni akord, pozostawiający niedomówienia i trafne alienacje dla wyrobionych melomanów.

Krzysztof Wodniczak

Andrzej Dębkowski 

Złoto, które boli – Czerń, która świeci

Są książki poetyckie, które się czyta. Są takie, które się podziwia. I są wreszcie takie, które się przeżywa – jak długą, bezsenną noc, w której człowiek nie wie, czy bardziej marznie, czy płonie. „Złocisz się w czerni” Juliusza Wątroby należy właśnie do tej trzeciej kategorii. To nie jest zbiór wierszy do „odbębnienia”, do odhaczenia na półce z nowościami. To księga czekania. Księga niespełnienia. Księga miłości, która nie chce się wydarzyć, a jednak wydarza się w całej swojej intensywności – tyle że poza dotykiem.

Wątroba, poeta i wybitny tekściarz, od lat oswojony z rytmem, z frazą, z melodią języka, w tym tomie idzie o krok dalej. Jego wersy nie tylko brzmią – one pulsują. Czasem jak gejzer krwi „rozrywający serce”, czasem jak „szara kropla”, w której odbija się kosmos kolorów. Operuje językiem prostym, lecz nie banalnym; zmysłowym, lecz nie dosłownym; metaforycznym, lecz nie wydumanym. To poezja, która nie potrzebuje hermetycznych kluczy. Ona chce być dotknięta.

Centralnym doświadczeniem tomu jest czekanie. Czekanie jako stan egzystencjalny, nie jako chwilowa niedogodność. „Czekam / Wybiegłem przed ciebie myślami / Nie przyszłaś” – w tych kilku słowach mieści się dramat współczesnego człowieka: wyprzedzamy rzeczywistość pragnieniem, a ona nie nadąża. U Wątroby czekanie nie jest jednak bierne. Ono tworzy. Z tęsknoty rodzi się wizja, z nieobecności – niemal namacalna obecność. Ukochana „jest z czekania i z mych tęsknot”, „gości na niby naprawdę”, istnieje w paradoksie: „choć cię nie ma przy mnie to wciąż jesteś”.

Ta poezja operuje napięciem między złotem a czernią – motywem, który staje się nie tylko metaforą relacji dwojga ludzi, lecz także metafizycznym znakiem kondycji ludzkiej. Złoto to światło, obietnica, spełnienie, ciepło października, który „zakochał się w czerni”. Czerń to tajemnica, dystans, niepoznawalność, może nawet chłód obojętności. Ale u Wątroby czerń nie jest negacją światła. Ona je wydobywa. „Świeć mi dalej niedostępnym złotem zanurzonym w czerni” – to prośba, by niespełnienie nie przestawało być źródłem blasku.

W tradycji lirycznej motyw nieosiągalnej ukochanej ma długą historię – od Petrarki po romantyków. Wątroba wpisuje się w tę linię, ale nie czyni tego przez stylizację czy intertekstualne gry. Jego język jest współczesny, momentami niemal potoczny, a jednak niesie w sobie ton wysokiej pieśni. To ciekawa synteza: poeta tekściarz, który zna siłę refrenu, powtórzenia, rytmicznego powrotu frazy. „Do kochania… Do kochania…” – powtarza, jakby chciał zakląć rzeczywistość. Powtórzenie staje się tu nie ozdobą, lecz aktem wiary.

Warto zatrzymać się przy obrazie kosmicznym, który w tomie powraca jak cicha obsesja. „Może jesteś gdzieś w Drodze Mlecznej tak daleko…” – zaczyna jeden z wierszy. Miłość zostaje wyniesiona poza ziemski wymiar, wpisana w porządek galaktyk. To już nie tylko relacja dwojga ludzi, lecz niemal ontologiczne przeznaczenie: „jeśli jesteś gdzieś w Drodze Mlecznej / a ja dla ciebie na ziemi / to się spotkamy – to pewne – twarzą w twarz / sercem w serce”. Ta pewność nie wynika z faktów. Wynika z potrzeby sensu. Z przekonania, że wszechświat nie może być aż tak obojętny.

Jednocześnie tom nie ucieka od bólu. Jest w nim świadomość asymetrii: „Zjawiłem się na zawsze ty tylko na chwilę”. To jedno z najbardziej przejmujących wyznań w całym zbiorze. Miłość nie jest tu idyllą, lecz nierównowagą. Jedno kocha „za twe niekochanie”, drugie pozostaje w dystansie. A jednak poeta nie popada w gorycz. Nie oskarża. Raczej kontempluje własne uczucie, jakby chciał je zrozumieć do końca, nawet jeśli ma ono prowadzić do „niegasnącego bólu”.

Wątroba ma niezwykłą zdolność nadawania metafizycznego wymiaru rzeczom najprostszym. „Życie / to puchar przechodni / przekazywany z rąk do rąk / z serca do serca / po wygranych zawodach o miłość”. W kilku wersach zamyka filozofię istnienia: życie nie jest własnością, lecz przekazem. Nagrodą w zawodach, które nigdy nie są do końca wygrane. Miłość staje się tu jedyną prawdziwą konkurencją, jedynym sensem rywalizacji, jedyną stawką.

Ta poezja jest głęboko zmysłowa. Ciało nie jest w niej wulgarne ani ornamentalne – jest cudem. „Rannej rosie moich pragnień siąść na wargach” – to obraz, który łączy delikatność z erotycznym napięciem. Dotyk wywołuje „gęsią skórkę”, spojrzenia rodzą „tęcze”, kroki sprawiają, że „wyrastają słońc kaczeńce”. Świat reaguje na obecność ukochanej jak instrument na dotknięcie dłoni. Natura zostaje wciągnięta w orbitę uczucia.

W szerszym kontekście współczesnej poezji, często ironicznej, zdystansowanej, chłodnej, tom Wątroby jest aktem odwagi. To poezja bez cynizmu. Bez mrugania okiem do czytelnika. Bez zabezpieczającej warstwy autoironii. Autor ryzykuje patos – i wychodzi z tego zwycięsko, bo jego patos jest szczery. Nie jest deklaracją, lecz doświadczeniem. W świecie, który boi się wielkich słów, on mówi „kocham” bez zastrzeżeń.

„Złocisz się w czerni” to także opowieść o wyobraźni. Ukochana „najpierw zeszła z obrazu”. Sztuka poprzedza życie. Wizja rodzi rzeczywistość. Wątroba zdaje się mówić: kochamy nie tylko człowieka, lecz także jego wyobrażenie. I może właśnie w tej przestrzeni – między tym, co realne, a tym, co wymarzone – rodzi się najintensywniejsze uczucie.

Czy ta miłość się spełni? Tom nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Może spełnienie nie jest tu najważniejsze. Może ważniejsze jest samo „rozpalanie się codziennie nieobecnością”, wiara, że „zanim zgasnę zdążę rozbłysnąć”. Wątroba zdaje się sugerować, że miłość nie jest stanem posiadania, lecz stanem bycia w drodze – ku drugiemu, ku sobie, ku światłu.

Czytając ten tom, ma się wrażenie obcowania z kimś, kto nie boi się własnej wrażliwości. Kto pozwala sobie na bezbronność. A w czasach, gdy maski stały się codziennością, taka bezbronność jest czymś bezcennym.

„Złocisz się w czerni” to książka o miłości niemożliwej, a jednak koniecznej. O pragnieniu, które boli, ale nadaje sens. O złocie, które nie przestaje świecić nawet wtedy, gdy zanurzone jest w najgłębszej czerni. To poezja, która przypomina, że nawet jeśli „nie do życia, nie do śmierci” – to zawsze „do kochania”.

I może właśnie dlatego zostaje z czytelnikiem na dłużej. Jak odcisk papilarny w sercu. Jak światło widziane przez zamknięte powieki. Jak obietnica spotkania – twarzą w twarz, sercem w serce.

Andrzej Dębkowski

_____________

Juliusz Wątroba, Złocisz się w czerni. Obrazy: Magdalena Kapela. Redakcja: Mirosław Siemiński. Fotografia autora: Dawid Świńczyk. Korekta: Barbara Siemińska. Współpraca: Bożena Krzempek, Joanna Sosna. Wydawnictwo B63, Chybie 2025, s. 172.

prof. Anna Pituch-Noworolska 

Puste katedry 

Europa sama siebie rozbroiła – nie z broni, ale z przekonań. Nie potrafi już powiedzieć: „to jest słuszne, to zrobimy”. Potrafi tylko: „zróbmy analizę wpływu społecznego i powołajmy zespół roboczy ds. emocji interesariuszy”. Kiedyś to Europa była centrum świata. Dziś Europa jest terapeutą świata – analizuje, tłumaczy, mediatuje. Zamiast odkrywać nowe kontynenty, odkrywa „nowe formy tożsamości”.

Andrzej Dębkowski – „Gazeta Kulturalna”

W moich podróżach po krajach Europy oglądam architekturę, zwiedzam galerie, podziwiam rzeźby wszystko co potrafił stworzyć człowiek, który na tych terenach żył. Najbardziej fascynują mnie gotyckie katedry – począwszy od wizji architekta artysty, który to projektował i liczył aby łuki wytrzymały ciężar ścian i sklepienia, aby okna wypełnione witrażami wpuszczały światło i nie łamały ścian swoim ciężarem. A potem budowa – wiele lat, wielu ludzi, każdy ze swoim specjalnym zadaniem stanowiący drobny fragment całości. I w końcu skończone dzieło na chwałę Boga i człowieka. Katedry, zwłaszcza te gotyckie wysokie, piękne kolorowe były marzeniem człowieka, ucieczką od twardego trudnego i krótkiego życia do świata, którego obok nie było. Trzeba było wędrować kilka dni, żeby do katedry dojść i choć przez chwilę widzieć niebo to z kazań proboszcza czy biskupa i to z własnych wyobrażeń – piękne i niedostępne, niedosiężne... Minęły wieki, katedry przetrwały a my mamy powszechne, dostępne informacje o wszystkim o czym tylko możemy pomyśleć, komfortowe życie w wygodnych domach, długie i coraz dłuższe życie, poczucie bezpieczeństwa. Równie złudne jak piękno nieba w katedrach – wystarczy jedna iskra i w zniszczeniu wojennym giniemy wraz z naszą kulturą, osiągnięciami i marzeniami o spokojnej przyszłości dla kolejnych pokoleń. Nie ma gwarantowanego bezpieczeństwa materialnego, nie ma również bezpieczeństwa intelektualnego, filozoficznego. Co to znaczy bezpieczeństwo intelektualne czy filozoficzne?. Oznacza pewne punkty oparcia jako wytyczne oraz jako kryteria oceny wartości życia człowieka czyli kamienie milowe naszej etyki i moralności, naszego postępowania wobec siebie naszych bliskich i każdego innego człowieka. Kiedyś podstawowa wytyczną była religia i jej przykazania, nakaz życia uczciwego, dobrego z pewną i nieuchronną karą za złamanie tych zasad. Potem pojawiły się inne wskazania życia dobrego i uczciwego zgodnie z moralnymi i filozoficznymi opracowaniami propagowanymi przez wielkie umysły Oświecenia. Nadal był to nasz świat, w którym toczyliśmy okrutne wojny o ziemię, przestrzeń do życia, prawo do oceny innych i narzucania naszych (zwycięzców) poglądów, zasad moralnych, filozofii i sposobu życia. Rozwój techniczny i naukowy spowodował, że żyjemy wygodnie z poczuciem komfortu, łatwości dostępu do wiedzy, informacji, pomocy technicznej. Świat, nasz znany świat, skurczył się dzięki szybkim podróżom i pieniądzom, których mamy o wiele więcej niż choćby powojenne pokolenie, wszędzie czujemy się pewnie, bezpiecznie i u siebie... Tak było. Dziś już nie jest.

I tu trzeba wrócić do czasów katedr. Tych pięknych, strzelistych, budowanych latami mających w sobie cała ówczesną kulturę. Obrazową czyli witrażowe, malowane i rzeźbione odniesienia do biblii, ewangelii, istnienia piekła i nieba oraz kulturę międzyludzką, historie świętych, królów, bohaterów tych rzeczywistych i tych mitycznych. Wtedy nie była ona pisana była kulturą symboli, znaków, koloru, gestu. Była również kulturą milczenia. Cisza była naturalną częścią świata zewnętrznego i życia wewnętrznego. Dziś nie ma ciszy jest natłok informacji, możliwość komunikacji w każdej chwili. Zapomnieliśmy, co to jest cisza dająca szansę na refleksję, przeanalizowanie sytuacji, obserwację tego co dzieje się wokół nas, zauważenie innych ludzi. A skoro na każde pytanie jest odpowiedź w telefonie, laptopie to po co nam kompas moralny, zasady i wytyczne, jakieś przykazania, jakieś wskazówki z obietnicą nagrody lub kary. Dziś panuje powszechny pogląd, nie potrzebujemy tego. Efekt – nie ma przestrzegania reguł społecznych, nie ma szacunku dla drugiego człowieka, nie ma hamulców w wypowiedziach. Własne zdanie jest wyrażane jak najbardziej dosadnie z pełnym przekonaniem jedynej i słusznej wypowiedzi.  Nie ma refleksji jakie są konsekwencje – dla mówiącego to często powód do dumy a dla podmiotu wypowiedzi często cios załamujący jego życie. Co wyraźnie pokazuje, pustkę życia wewnętrznego i słabość bez kręgosłupa etycznego i moralnego. Nie ma się na czym oprzeć. W takich sytuacjach podpowiedzi z telefonu nie stanowią wsparcia. Brutalizacja życia społecznego wynika nie tylko z wojny okazującej co można zrobić drugiemu człowiekowi i narodowi jeśli stosuje się prawo pięści ale z wychowania opartego na swobodzie bez kontroli i bez korekty zachowania i myślenia z jednej strony a braku samodzielności z drugiej. Europa zgubiła swoje zasady, zrelatywizowała reguły i obowiązki ludzi należących do wspólnot religijnych, tu mam na myśli chrześcijańskich i powoli zanika. Przegrywa wobec islamu w którym ani jedna sura nie została zmieniona od czasu jej napisania i ani jedna zasada społeczna w tym również prawo szariatu i dżihadu nie zostały zmodyfikowane mimo dwóch tysiącleci. To jest ich kręgosłup moralny i oni przez to są silniejsi, zwarci, zjednoczeni. A Europa popełnia przedziwne samobójstwo – pieniądz jako wiodący cel i podstawy egzystencji, niezrozumiałe reguły społeczne w tym nieszczęsna poprawność polityczna, feminatywy ubliżające kobietom, roztrząsanie decyzji o wyborze płci, prawa dla tych „innych” mimo, że stanowią mniejszość itp., itd. Przegraliśmy....

Europy jako kulturowego twórcy już nie ma. Katedry są puste.

prof. Anna Pituch-Noworolska

Andrzej Dębkowski

Gotowienie jako droga przez ciemność ku światłu

O intymnej i bezkompromisowej poezji Renaty Adamskiej-Garbowskiej

Twórczość Renaty Adamskiej-Garbowskiej od lat zajmuje w polskiej literaturze miejsce osobne – nie przez spektakularność gestu, lecz przez konsekwencję w budowaniu świata opartego na uważności, introspekcji i etycznym niepokoju. Poetka, prozatorka, recenzentka, animatorka kultury, autorka dwudziestu książek, obecna w wielu polskich i zagranicznych czasopismach literackich, tłumaczona na liczne języki, członkini Dolnośląskiego Oddziału Związku Literatów Polskich oraz działaczka Kępińskiego Koła Literatów, od dawna daje świadectwo twórczej dojrzałości. Jednak tom „gotowienie” wydaje się szczególny nawet na tle jej bogatego dorobku – jest bowiem zapisem procesu, który nie kończy się wraz z ostatnią stroną, lecz trwa w czytelniku długo po zamknięciu książki.

Już sam tytuł, zapisany małą literą, bez emfazy i ozdobników, sugeruje pokorę wobec tematu. „Gotowienie” nie jest deklaracją, nie jest efektem, lecz procesem. To słowo niesie w sobie ruch, temperaturę, przemianę materii. Gotować to znaczy poddawać coś działaniu ognia, czasu, cierpliwości. To znaczy pozwolić, by surowość przeszła w miękkość, by twarde stało się strawne. W poezji Adamskiej-Garbowskiej gotowienie staje się metaforą dojrzewania do bólu, do zgody na nieodwracalność zdarzeń, do przyjęcia prawdy o kruchości istnienia. To także gotowość – słowo ukryte w rdzeniu tytułu – gotowość na konfrontację ze sobą, z pamięcią, z ciemnością.

W wierszu „w sobie samej” wyznaje: „jeszcze nie wszystko we mnie umarło”. To zdanie brzmi jak ocalenie, ale i jak ostrzeżenie – skoro coś jeszcze żyje, coś innego już umarło. Budzenie się „zupełnie nowa z całą potęgą / wewnętrznego piękna” nie jest jednak triumfem, lecz początkiem pracy: „gotowieję / do odgruzowania / starej szafy”. Szafa jako miejsce przechowywania cieni, wspomnień, przemilczeń, win i wstydów, staje się centralnym obrazem tomu. Na jej dnie „krążą cienie minionego”, a zmierzenie się z nimi wymaga siły, której „tak rzadko” wystarcza. To niezwykle trafna metafora psychicznego magazynu, w którym przechowujemy to, czego nie chcemy widzieć, a co mimo wszystko wpływa na nasze decyzje i emocje.

Wielokrotnie w tomie powraca motyw niestabilności. W wierszu „niestabilność” autorka zapada się „w jutrze lękliwie czekając nieuchronnego”. Myśli plączą się „w rytmie klekotu serca”, a arytmia życia odebrała stabilność. Serce, które powinno wyznaczać rytm, staje się źródłem chaosu. „Muszę wejść w otrzewną i naprawić zbolałość czasu” – to zdanie jest niemal chirurgiczne w swojej dosłowności. Otrzewna, najbardziej wewnętrzna powłoka, sugeruje, że naprawa nie może być powierzchowna. Trzeba wejść głęboko, dotknąć źródła bólu. Czas nie jest tu neutralnym tłem, lecz raną, która pulsuje.

Czas w „gotowieniu” nie płynie linearnie. „Dzisiaj minie za szybko / jutro przyjdzie za późno” – to rozpoznanie paradoksu istnienia. To, co „pomiędzy”, rodzi nieznane i więzi w niepewności. Gotowienie na nadejście „...tylko czego” jest stanem zawieszenia. Oczekiwanie nie ma konkretnego przedmiotu, jest raczej egzystencjalnym napięciem. Podmiot liryczny trwa w gotowości, ale nie wie, czy to, na co czeka, przyniesie ulgę czy kolejne rozczarowanie.

W wielu wierszach autorka przyznaje się do słabości. „Słabnę / spierając się ze światem a przecież lubię go nie wiedzieć czemu”. Ten paradoks – kochać świat, który rani – jest jednym z kluczowych napięć tomu. Płacz „nad nie rozlanym jeszcze mlekiem” pokazuje lęk przed stratą, zanim ta nastąpi. Poetka bierze na siebie „ciężary cudzych problemów”, choć nie od niej zależy ich rozwiązanie. To obraz nadwrażliwości, która nie potrafi odgrodzić się od bólu innych.

Wiersz „a jednak...” jest jednym z najbardziej przejmujących autoportretów w tomie. Wyliczenie: „za słaba / za głupia / za miękka / za niska / za grzeszna / za cicha / za biedna / za trudna” buduje obraz kobiety, która nie spełnia społecznych oczekiwań. Każde „za” jest jak kolejny cios. A jednak – powtórzone na końcu – staje się aktem oporu. To „a jednak” nie unieważnia słabości, lecz mówi: mimo wszystko istnieję, mimo wszystko trwam.

Motyw dojrzewania do kresu pojawia się w wierszu „zanim...”, gdzie czas puka w okno „głuchym / wyrzutem sumienia”. Dojrzewanie do tego, co ważne, odbywa się w cieniu obłędu, który „wchłania / resztki człowieczeństwa”. Budzenie się „spocona w nadziei / że jeszcze nie czas” jest jak chwilowe odroczenie wyroku. Egzystencja jawi się tu jako ciągłe balansowanie na granicy utraty sensu.

Szczególnie mocne są wiersze poświęcone przemijaniu i śmierci. W „do kresu” kolejne twarze „ulatują z naszej czasoprzestrzeni”, stając się zbyteczne, choć „przed chwilą / snuli swoje oddechy”. Ta nagłość przejścia od obecności do nieobecności jest jednym z najbardziej bolesnych doświadczeń. W „czas w międzyczasie” tęsknota za minionym zamienia się w skupienie na własnym cierpieniu, które nie dopuszcza nadziei na wieczność. Usuwanie „ostatniego liścia / z zimnej / kamiennej płyty” jest symbolicznym gestem ostatecznego pożegnania.

W tomie powraca motyw światła. „Poproszę o światło wystarczy mały płomień / nie chcę śnić w ciemności” – ta prośba jest niezwykle ludzka w swojej prostocie. Światło nie musi być wielkie, wystarczy „mały płomień”. W świecie, w którym „zacienienie / wydziela tylko smutek”, nawet drobne rozjaśnienie ma znaczenie. Świeca pojawia się wielokrotnie – zapalana w nadziei, że przyniesie ulgę, choć nie zawsze ją daje. Światło jest tu symbolem dobra, przebaczenia, nadziei, ale także kruchości – płomień łatwo zgasić.

Autorka nie ogranicza się do introspekcji. W wierszu „epizod” kreśli portret człowieka, który „przepijając życie” zgubił marzenia, pierwszą miłość, dom. Utknął w przydrożnej kałuży, pożegnany „przez westchnienie ulgi”. To obraz społecznej obojętności wobec upadku jednostki. W „pomnikach z piasku” krytykuje tych, którzy budują sobie pomniki za dobroć i bezinteresowność, podczas gdy „gdzieś tam właśnie teraz ulatuje do niebios czyjaś głodna dusza”. To mocny, niemal publicystyczny ton, rzadki w tomie, ale potrzebny jako kontrapunkt dla osobistych wyznań.

Wiersz dedykowany ofiarom przemocy domowej – „ale wrzeszcz na Boga” – jest jednym z najbardziej wstrząsających. Cisza ukrywająca krzyk, milczące usta, codzienne tuszowanie bólu – to obraz przemocy, która rozgrywa się za zamkniętymi drzwiami. Apel, by wrzeszczeć, zanim usta zostaną zasznurowane na wieki, jest wezwaniem do przerwania spirali milczenia.

Istotnym wątkiem jest refleksja nad samą poezją. W „smutnej wątpliwości” pojawia się pytanie, czy to jeszcze pisanie, czy już rzemieślnictwo. Ironia wobec literackich „wrażliwców” mieszających śmiech ze łzami w polanickich alejkach pokazuje dystans autorki do środowiska. A jednak w wierszu „poezja nie zna języka” broni sensu słowa. Każdy zbierze okruchy tyle, ile trzeba, a ona „zachłannie weźmie ile się da”, wierząc, że słowo może uratować „resztki godności świata”.

Język tomu jest oszczędny, często pozbawiony interpunkcji. Brak wielkich liter, urywane frazy, powtórzenia – wszystko to buduje wrażenie niedomknięcia. Wiersz „kropka” staje się autotematycznym komentarzem do decyzji o końcu. Kropka może kończyć, przedłużać, zachęcać do dopowiedzenia, ale bywa stawiana „nie w tym miejscu co trzeba”. To metafora życiowych wyborów, które zamykają coś przedwcześnie albo przeciągają w nieskończoność.

W zakończeniu tomu pojawia się obraz kręgu. „Zatoczy się krąg” – spojrzenie z lotu ptaka budzi wątpliwości, przekonania pękają pod naporem faktów, by po chwili zostać zespolone kolejnymi przypuszczeniami. To gorzka diagnoza ludzkiej natury – uczymy się na błędach tylko do czasu, aż znów uwierzymy w wygodne iluzje.

„Gotowienie” jest tomem o dojrzewaniu – do bólu, do zgody, do światła. Nie daje łatwych odpowiedzi na pytania o wybaczenie czy o możliwość wyjścia z ciemności. Raczej pokazuje, że samo stawianie pytań jest aktem odwagi. Czy wybaczenie jest możliwe? Czy człowiek jest skazany na ciemność? Czy prośba o światło zostanie spełniona? Autorka nie rozstrzyga, ale uczy, jak trwać w procesie, jak „gotowieć” – nieustannie, cierpliwie, mimo zwątpienia.

W tej poezji nie ma fajerwerków formalnych ani spektakularnych metafor. Jest za to uczciwość wobec własnego doświadczenia i wrażliwość na cudzy ból. „Jeszcze nie wszystko we mnie umarło” – to zdanie można potraktować jako motto całego tomu. Dopóki coś w nas żyje, dopóty możliwe jest gotowienie – przemiana, dojrzewanie, nadzieja. Nawet jeśli świat pozostaje niepewny, a odpowiedzi niepełne, samo trwanie w gotowości na światło staje się aktem wiary w sens.

Andrzej Dębkowski

_______________________

Renata Adamska-Garbowska, gotowienie. Korekta: Katarzyna Kusojć. Projekt okładki: Lizaveta Dubinchyna. Wydawnictwo ANAGRAM, Warszawa 2025, s. 72.